دفتر روشن

یکی از سنت های پیروان طریقت های تصوف، که در توسعه ادبیات فارسی سهم داشته و بخشی از تولیدات ادبی فارسی را به خود اختصاص داده­است، «ملفوظات»نویسی یعنی ثبت و مکتوب ساختن سخنان پیران و مرشدان صوفی است.  

 این سخنان ممکن است جملاتی به مناسبت­های مختلف، یک یا چند مجلس سخنرانی کامل یا متن جلسات درسی در خانقاهها باشد. ناگفته نماند که این سنت، بی ریشه نیست و در تمدن های مختلف در سطح جهان سابقه دارد. انسانها از وقتی که خط و نوشتن را اختراع کردند، کوشش کرده­اند، «صدا»ها و اصوات به سرعت گذرنده و فانی را که برایشان اهمیت داشته،ثبت و ضبط و «باقی» کنند. در تمدن اسلامی، در اخبار می خوانیم که در عصر رسول اکرم(ص) کسانی بودند که هم و غم آنها از بر کردن یا نوشتن سخنان و حتی رفتارها و حرکات رحمت للعالمین،محمدمصطفی(ص)ده است. روایت ها و حدیث هایی که در فرهنگ اسلامی جزء متون مقدس به شمار می­وند، نتیجه تلاش آن انسانهای خوش اقبال صدراسلام است. از بحث حدیث که پایین­تر بیاییم در حوزه­های علوم دینی هم از قدیم رسم بوده­است که یکی یا عده­ای از شاگردان، سخنان استاد در جلسات درسی را «تقریر» می کرده­اند و این تقریرات گاهی اهمیت زیادی در نصاب و نظام درسی مدارس علوم دینی پیدا می کرده است.

این سنت در همه طریقت­های صوفیه و در همه­جای جهان فارسی­زیان قدیم وجودداشت که نمونه آن مجالس سبعه مولاناجلال­الدین بلخی است که در آسیای صغیر پدیدآمده­است؛ اما تنها در هند اسلامی است که می بینیم این سنت خانقاهی و عرفانی، یک ژانر زیبای ادبی خلق کرده و به صورت یک پدیده قابل مطالعه در تاریخ ادبیات فارسی درمی­آید.اگر به فهرست های نسخ خطی و کتابهای چاپی فارسی شبه قاره هند نگاهی بیندازید، متوجه کتابهایی می­شوید که فهرست­نویس در معرفی آنها نوشته­است : شامل ملفوظات و سخنان فلان پیر از فلان طریقت صوفی.

یکی از مهم ترین و موثرترین طریقه­های صوفی که هم در تاریخ سیاسی و اجتماعی شبه­قاره و هم در تاریخ ادبیات فارسی در آن سامان نقش داشته­اند، صوفیان پیرو طریقه چشتیه هستند. اولین پیر بزرگی از این طریقت که در هند بساط ارشاد و تربیت مرید گسترد، شیخ معین الدین حسن سجزی مشعور به معین­الدین چشتی(متوفی 633ق.) بود که در سال 588ق.همراه لشکریان سلطان معزالدین محمد غوری(متوفی 602ق.) از افغانستان به هند رفت و در اجمیر سکناگزید. سلسله جانشینان معین الدین از طریق قطب­الدین بختیار اوشی و فریدالدین گنج شکر و  نظام­الدین اولیا و نصیرالدین چراغ­دهلی ادامه پیداکرد و در سراسر هندو پاکستان و بنگلادش کنونی گسترش یافت. این صوفیان نظر به خاستگاه شان ، که خراسان و افغانستان بود، مجالس وعظ و تذکیر و خطابه­های خود را به زبان فارسی ایراد می­کردند و این معنی، زبان و ادبیات فارسی را در شبه قاره هند گسترش می­داد. باری، از چندکتاب مشبوه الانتساب مانند «انیس­الارواح»،«دلیل العارفین»، «فواید السالکین» و «اسرارالاولیا» که همه به سرسلسله­ها و بزرگان طریقت چشتیه همچون معین الدین چشتی و قطب الدین بختیار کاکی نسبت داده شده­اند،بگذریم، مهمترین کتاب در ژانر ملفوظات، «فوایدالفؤاد » از امیرحسن علاءسجزی مشهور به حسن دهلوی است. این کتاب پنج­جلدی، شامل سخنان نظام الدین اولیا، پیر و مُراد امیرخسرو دهلوی و حسن دهلوی  و یکی از آثار نامبردار نثر فارسی است که نه تنها در شبه قاره که در تمام اقلیم زبان فارسی اهمیت دارد. حسن دهلوی این کتاب را مدتی پیش از مرگ خود، زمانی که از نظر روحی و عقلی در منتهای کمال بوده به رشته تحریر کشیده است. نثر پخته و سخته کتاب، قوت کلام و حدت طبع امیرحسن در سخن آفرینی ، یکی از نمونه های اعلای نویسندگی فارسی در قرن هفتم را خلق کرده است. این کتاب همچنین از نظر بررسی روش های تعلیمی، اعتقادات دینی و فلسفی،فرهنگ و آداب استاد و شاگردی و پیر و مریدی در طریقت چشتی و دیگر طریقت های صوفیه اهمیت بسزایی دارد. این کتاب چنانکه باید و شاید مورد بررسی محققانه قرار نگرفته است.